Điều gì khiến da người HIV bị xạm màu ?

Không ít người nhiễm HIV nhận ra da mình đang dần tối màu hơn trước , đôi khi ở lòng bàn tay, đôi khi ở mặt, đôi khi toàn thân và tự hỏi liệu đây có phải tác dụng phụ của ARV hay không ?

Câu trả lời không đơn giản. Xạm da ở người nhiễm HIV có thể đến từ ít nhất bốn cơ chế khác nhau, một số liên quan đến bản thân virus và hệ miễn dịch, một số liên quan đến thuốc và trong nhiều trường hợp, nhiều cơ chế cùng xảy ra một lúc.

1. Tổn thương tuyến thượng thận

Đây là nguyên nhân xạm da nghiêm trọng nhất và cũng ít được biết đến nhất trong cộng đồng người nhiễm HIV.

Ở người nhiễm HIV giai đoạn tiến triển, đặc biệt khi CD4 xuống rất thấp, tuyến thượng thận có thể bị phá hủy từ bên trong bởi các nhiễm trùng cơ hội như lao, CMV (cytomegalovirus), hoặc Cryptococcus, tất cả đều có xu hướng xâm nhiễm vào mô tuyến thượng thận. Bản thân HIV cũng có thể gây viêm tuyến thượng thận trực tiếp.

Khi tuyến thượng thận bị tổn thương, cortisol sụt giảm. Não nhận tín hiệu "thiếu cortisol" và phản ứng bằng cách tăng sản xuất một tiền hormone gọi là POMC (proopiomelanocortin). POMC được cắt thành hai chất: ACTH (hormone kích thích vỏ thượng thận) và α-MSH (hormone kích thích melanocyte).

Cả ACTH và α-MSH đều gắn vào thụ thể melanocortin-1 trên bề mặt tế bào sắc tố da (melanocyte), kích thích chúng sản xuất thêm melanin gây ra tình trạng xạm da lan tỏa, thường rõ nhất ở vùng tiếp xúc ánh nắng, nếp gấp da, lòng bàn tay, niêm mạc miệng, và móng tay.

Hội chứng này, suy tuyến thượng thận nguyên phát kèm xạm da được gọi là bệnh Addison, và ở người nhiễm HIV nó thường là thứ phát do nhiễm trùng cơ hội phá hủy tuyến thượng thận, không phải do tự miễn như ở người không nhiễm HIV.

Ngoài xạm da, người bị suy tuyến thượng thận thường có thêm: mệt mỏi nặng, sụt cân, huyết áp thấp, buồn nôn, thèm muối bất thường. Nếu có dấu hiệu này, cần đi khám nội tiết ngay vì suy tuyến thượng thận không được điều trị có thể dẫn đến cơn Addison cấp, một tình trạng đe dọa tính mạng.

2. Viêm mạn tính

Ngay cả khi tuyến thượng thận vẫn còn nguyên vẹn, người nhiễm HIV vẫn có thể bị xạm da thông qua một cơ chế khác: viêm mạn tính do virus duy trì.

Hệ miễn dịch trong tình trạng nhiễm HIV mạn tính liên tục sản xuất các cytokine viêm, đặc biệt là alpha-interferon (IFN-α) ở nồng độ cao bất thường. Alpha-interferon được ghi nhận có khả năng kích thích trực tiếp hoạt động của melanocyte, làm tăng sản xuất melanin ngay cả khi không có suy tuyến thượng thận.

Cơ chế này giải thích tại sao một số người nhiễm HIV bị xạm da ngay từ giai đoạn sớm, trước khi CD4 xuống thấp và trước khi bắt đầu dùng bất kỳ thuốc ARV nào. Da tối màu trong trường hợp này là dấu hiệu của trạng thái viêm hệ thống đang diễn ra , không phải tác dụng phụ của thuốc.

3. Emtricitabine/ Lamivudine ( FTC/3TC )

Trong phác đồ TDF/3TC/DTG hiện hành tại Việt Nam, thành phần 3TC (lamivudine) không có liên kết rõ ràng với xạm da. Nhưng một loại thuốc khác là Emtricitabine (FTC) có cấu trúc gần như y hệt 3TC lại là thuốc ARV có bằng chứng gây xạm da được ghi nhận nhiều nhất.

Theo dữ liệu tổng hợp từ các thử nghiệm lâm sàng pha, tỷ lệ xạm da do FTC vào khoảng 3,4% ở người trưởng thành, chủ yếu xuất hiện ở lòng bàn tay và lòng bàn chân (palmar-plantar hyperpigmentation). Tỷ lệ này cao hơn ở trẻ em, và cao hơn đáng kể ở người Mỹ gốc Phi (khoảng 8%) và người Nhật (3,9%) gợi ý có yếu tố di truyền liên quan đến màu da nền.

Cơ chế chính xác của FTC gây xạm da vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn. Một giả thuyết được đề xuất là FTC cũng như các NRTI khác có thể ảnh hưởng đến ty thể trong melanocyte, làm thay đổi chuyển hóa và kích hoạt sản xuất melanin bất thường.

Riêng về 3TC (lamivudine) trong phác đồ TDF/3TC/DTG: hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để kết luận 3TC gây xạm da một cách độc lập. Tuy nhiên, do FTC và 3TC có cấu trúc hóa học gần giống nhau và chia sẻ cơ chế tác động, khả năng 3TC có tác động tương tự ở mức độ thấp hơn không thể loại trừ và đang được tiếp tục nghiên cứu.

4. Tenofovir (TDF)

TDF (tenofovir disoproxil fumarate), thành phần chính trong phác đồ TDF/3TC/DTG không được liệt kê trong các tác dụng phụ tiêu chuẩn là gây xạm da trực tiếp. Tuy nhiên, đã có ghi nhận một số ca lâm sàng quan trọng liên quan đến da:

Thứ nhất, TDF có thể gây phản ứng da dạng lichenoid (lichenoid drug eruption) tổn thương da viêm mạn tính có thể để lại vết thâm sau viêm (post-inflammatory hyperpigmentation) ở những người có làn da tối màu, ngay cả sau khi tổn thương viêm đã lành.

Thứ hai, có báo cáo ca lâm sàng về phản ứng quang dị ứng (photoallergic reaction) với TDF, người bệnh xuất hiện đỏ da và mảng thâm đen ở vùng tiếp xúc ánh nắng (mặt, cổ, tay) sau khi chuyển sang phác đồ có chứa TDF. Tổn thương giảm sau khi ngừng thuốc và điều trị corticosteroid.

Tóm lại: TDF không gây xạm da theo cơ chế trực tiếp như FTC, nhưng có thể làm da dễ bị tổn thương và thâm hơn khi tiếp xúc ánh nắng, đặc biệt ở người có làn da tối màu sống ở vùng nhiệt đới như Việt Nam.

5. Dolutegravir (DTG)

DTG (dolutegravir), thành phần thứ ba trong phác đồ TDF/3TC/DTG nhìn chung có hồ sơ tác dụng phụ trên da tốt hơn nhiều so với thế hệ ARV cũ như efavirenz hay nevirapine.

Tuy nhiên, một số ca lâm sàng ghi nhận hội chứng da tay-chân (hand-foot skin reaction - HFSR) sau khi chuyển sang phác đồ có DTG. Người bệnh xuất hiện tổn thương đỏ, ngứa, bong vảy và thâm màu ở lòng bàn tay và lòng bàn chân. Đây là tổn thương da phức hợp, không phải xạm da thuần túy do tăng melanin, và thường hồi phục khi điều chỉnh thuốc.

HIV i-Base, tổ chức thông tin HIV độc lập uy tín của Anh đã xác nhận: DTG bản thân không gây thay đổi màu da. Tuy nhiên, một số thuốc ARV (bao gồm trong một số phác đồ phối hợp) có thể ảnh hưởng đến mức vitamin D, và thiếu vitamin D mạn tính là một yếu tố độc lập được ghi nhận có liên quan đến thay đổi sắc tố da.

6. Các yếu tố phối hợp

Người có làn da sẫm màu tự nhiên (Fitzpatrick type IV-V như đa phần người Việt Nam và Đông Nam Á) nhạy cảm hơn với tất cả các cơ chế xạm da kể trên. Không phải vì cơ chế sinh học khác biệt, mà vì:

Melanocyte ở người có da sẫm màu vốn đã hoạt động ở mức nền cao hơn, nên dễ bị kích hoạt thêm bởi viêm, hormone, hoặc thuốc. Khi xạm xuất hiện, độ tương phản với vùng da xung quanh cũng cao hơn, khiến tổn thương trông rõ hơn và ảnh hưởng đến thẩm mỹ nhiều hơn.

Ngoài ra, tiếp xúc ánh nắng nhiều ở khí hậu nhiệt đới như Việt Nam làm trầm trọng thêm tất cả các cơ chế kể trên, đặc biệt phản ứng quang dị ứng của TDF và thâm sau viêm.

Kết luận

Xạm da ở người nhiễm HIV không phải triệu chứng "vô hại chỉ do thuốc". Đôi khi nó là dấu hiệu của suy tuyến thượng thận, một biến chứng nghiêm trọng cần điều trị khẩn cấp. Đôi khi nó phản ánh mức độ viêm hệ thống vẫn chưa được kiểm soát. Và đôi khi nó đúng là tác dụng phụ nhẹ của thuốc, không cần lo lắng quá mức.

Điều quan trọng là không tự kết luận và đặc biệt không tự ý ngừng hoặc đổi ARV chỉ vì lo ngại xạm da. Bạn cần gặp bác sĩ điều trị trao đổi cụ thể, kết hợp với một vài xét nghiệm đơn giản về cortisol và ACTH, có thể làm rõ hoàn toàn nguyên nhân.

Nguồn tham khảo

1. Grover C, Kubba S, Bansal S, Sharma A, Singal A. Pigmentation: A Potential Cutaneous Marker for AIDS? Journal of Dermatology. 2004. DOI: 10.1111/j.1346-8138.2004.tb00591.x
2. Medscape. Addison Disease Clinical Presentation — Hyperpigmentation in HIV. emedicine.medscape.com. Updated 2022.
3. Pramono LA, Purnamasari D, Tarigan TJE, et al. Generalized Hyperpigmentation Caused by Addison's Disease in a Patient with HIV/AIDS and Multiple Opportunistic Infections. Journal of the ASEAN Federation of Endocrine Societies. 2015. DOI: 10.15605/jafes.030.02.12
4. NIH AIDSinfo. Emtricitabine — Pediatric Antiretroviral Drug Information. clinicalinfo.hiv.gov. (Accessed 2025).
5. Kanda N, et al. Investigation of emtricitabine-associated skin pigmentation and safety in HIV-1-infected Japanese patients. Journal of Infection and Chemotherapy. 2011. DOI: 10.1016/j.jiac.2011.06.009
6. Gupta M. Tenofovir-induced lichenoid drug eruption. Indian Dermatology Online Journal. PMC4510828. 2015.
7. Sharma A, et al. Dolutegravir-induced hand–foot skin reaction in a seropositive male: A rare presentation. PMC11001182. 2024.
8. Diallo M, et al. HIV-associated photodermatitis in African populations. Frontiers in Allergy. 2023. DOI: 10.3389/falgy.2023.1159387
9. HIV i-Base. Can dolutegravir cause changes in skin tone? i-base.info. December 2021.
10. Ribeiro CJ, et al. Drug-induced hyperpigmentation: systematic review and meta-analysis. PMC13096743. 2025.