Nếu tôi dùng PEP để ngừa HIV , liệu nó có giúp phòng luôn cả HBV không ?

Các thành phần trong phác đồ PEP gồm TDF, 3TC, DTG, trong đó, TDF và 3TC đều có hoạt tính kháng HBV. Tuy nhiên, chúng tác động vào giai đoạn nhân lên của virus, không phải giai đoạn xâm nhập vào nhân tế bào gan. Vì vậy, PEP HIV không thể thay thế phác đồ PEP chuẩn dành riêng cho viêm gan B, vốn dựa trên HBIG kết hợp vaccine.

I. Quá trình lây nhiễm của HBV

Trước hết, chúng ta cần hiểu về quá trình lây nhiễm của HBV. Nó gồm 4 giai đoạn :

Giai đoạn 1 : Gõ cửa (vài phút đến vài giờ đầu)

HBV vừa vào máu, nó bơi đến tế bào gan và tìm "ổ khóa" để chui vào. Ổ khóa đó là một protein trên màng tế bào gan tên NTCP. Khi khớp rồi, tế bào gan tự kéo virus vào bên trong giống kiểu nuốt vào chứ không phải virus đục thủng.

Giai đoạn 2 : Đi vào nhân tế bào (vài giờ đến 24h)

Sau khi vào bên trong tế bào, HBV di chuyển đến nhân nơi chứa DNA của tế bào. Đến cửa nhân, nó cởi lớp vỏ ngoài ra và bộ gen của nó chui vào trong nhân.

Giai đoạn 3 : Thiết lập " căn cứ vĩnh viễn" (24h đến 3 ngày)

Đây là bước nguy hiểm nhất. Bộ gen HBV tự chuyển thành một dạng DNA đặc biệt gọi là cccDNA, nó hoạt động như một cuốn "bản thiết kế gốc" nằm trong nhân tế bào. Từ đây về sau, mọi thuốc kháng virus thông thường đều không xóa được cccDNA này. Đây là lý do viêm gan B mạn tính rất khó chữa khỏi hoàn toàn.

Giai đoạn 4 : Sản xuất hàng loạt và tấn công sang tế bào khác (ngày 3 đến ngày 6)

Từ bản thiết kế cccDNA, tế bào gan bị bắt ép sản xuất ra hàng triệu bản sao virus mới. Những virus này thoát ra ngoài, đi tấn công các tế bào gan lân cận và cứ thế nhân rộng.

II. Vì sao PEP HIV không có tác dụng với HBV ?

Hai thành phần trong PEP có tác động đến HBV là TDF và 3TC hoạt động bằng cách ức chế enzyme sao chép ngược của HBV , tức chặn bước tổng hợp HBV DNA mới từ pgRNA. Bước này xảy ra sau khi cccDNA đã được thiết lập trong nhân tế bào gan.

Nói cách khác, TDF và 3TC chặn được việc sản xuất virus mới. Còn cccDNA, nơi sản xuất virus chỉ tạm thời ngưng hoạt động nhưng không bị phá hủy.

III. Vậy làm sao để phòng HBV sau khi phơi nhiễm ?

Điểm mấu chốt của việc phòng HBV chính là ngăn không cho virus thiết lập cccDNA , căn cứ sản xuất virus. cccDNA là một dạng DNA vòng cực kỳ bền vững, khi nó được thiết lập, không có bất kỳ loại thuốc hay phương pháp nào của y học hiện nay loại bỏ được.

Vì vậy, cửa sổ can thiệp duy nhất là giai đoạn 1 và 2, khi virus còn đang lưu hành trong máu hoặc chưa kịp thiết lập cccDNA trong nhân tế bào gan.

Phác đồ PEP chuẩn cho HBV gồm hai thứ: HBIG và vaccine viêm gan B.

HBIG : Chặn từ giai đoạn 1

HBIG (hepatitis B immunoglobulin) là chế phẩm chứa kháng thể kháng HBsAg nồng độ cao. Khi tiêm vào cơ thể, các kháng thể này lập tức bao vây và trung hòa HBV đang lưu hành trong máu ,ngăn virus tiếp cận được receptor NTCP trên tế bào gan. Tuy nhiên, kháng thể từ HBIG chỉ tồn tại vài tuần rồi mất dần, đây là miễn dịch thụ động, không bền lâu.

Vaccine : Kích hoạt tuyến phòng thủ lâu dài

Vaccine viêm gan B kích thích cơ thể tự sản sinh kháng thể kháng HBsAg. Quá trình này mất vài tuần để tạo ra đủ lượng kháng thể bảo vệ, đó là lý do không thể dùng vaccine đơn độc như PEP ngay lập tức. Nhưng khi kháng thể đã hình thành, chúng bảo vệ lâu dài , thường hàng chục năm.

Sự kết hợp HBIG + vaccine hoạt động theo nguyên lý tiếp sức: HBIG lo giai đoạn đầu trong khi vaccine chưa kịp tạo kháng thể, vaccine lo phần còn lại khi HBIG đã hết tác dụng.

Phải làm gì ngay sau phơi nhiễm?

Không giống PEP HIV có thể trễ đến 72 giờ, PEP cho viêm gan B phải bắt đầu trong vòng 24 giờ, vì HBV chỉ cần 24 đến 72 giờ để vào được nhân tế bào gan và bắt đầu tạo cccDNA. Sau mốc đó, HBIG mất hầu hết tác dụng.

IV. Các câu hỏi thường gặp

Nếu tôi đã tiêm vaccine viêm gan B đủ 3 mũi, tôi có cần HBIG sau phơi nhiễm không?

Không nhất thiết. Nếu bạn đã tiêm đủ liệu trình và xét nghiệm anti-HBs ≥ 10 IU/L (tức là có đáp ứng miễn dịch), bạn đã được bảo vệ và không cần HBIG. Vấn đề chỉ xảy ra với người chưa tiêm, tiêm chưa đủ mũi, hoặc không có đáp ứng miễn dịch sau tiêm.

PEP HIV có bảo vệ tôi khỏi viêm gan B không nếu tôi phơi nhiễm cả hai?

Một phần. TDF và 3TC trong phác đồ PEP HIV đều có hoạt tính kháng HBV, nên bạn có thêm một lớp bảo vệ. Tuy nhiên chúng không thay thế được HBIG , vì HBIG chặn ở bước virus còn ngoài tế bào, còn TDF/3TC chỉ ức chế virus sau khi nó đã vào trong nhân tế bào gan. Nếu phơi nhiễm đồng thời cả HIV lẫn HBV, cần báo bác sĩ để được xử lý cả hai song song.

Nếu tôi bỏ lỡ mốc 24 giờ, có tiêm HBIG muộn hơn còn tác dụng không?

Vẫn có thể tiêm trong vòng 7 ngày sau phơi nhiễm qua kim tiêm, hoặc 14 ngày sau phơi nhiễm tình dục nhưng hiệu quả giảm dần theo thời gian. Sau các mốc đó, hiệu quả của HBIG không còn đảm bảo. Tốt nhất vẫn là trong 24 giờ đầu.

Viêm gan B có thể tự khỏi không?

Ở người lớn bị nhiễm cấp tính, khoảng 95% tự khỏi hoàn toàn và tạo miễn dịch lâu dài. Nhưng nếu nhiễm mạn tính (kéo dài trên 6 tháng), cccDNA đã thiết lập bền vững trong tế bào gan và hiện không có thuốc nào loại bỏ được và chỉ có thể kiểm soát lâu dài bằng thuốc kháng virus.

Tài liệu tham khảo

1. Nassal M. HBV cccDNA: viral persistence reservoir and key obstacle for a cure of chronic hepatitis B. Gut. 2015;64(12):1972–84. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26048673/
2. Gómez-Moreno A, Ploss A. Mechanisms of Hepatitis B Virus cccDNA and Minichromosome Formation and HBV Gene Transcription. Viruses. 2024;16(4):609. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11054251/
3. CDC — Pink Book, Chapter 10: Hepatitis B. Postexposure prophylaxis, HBIG & vaccine recommendations (2024).https://www.cdc.gov/pinkbook/hcp/table-of-contents/chapter-10-hepatitis-b.html
4. CDC — Appendix B: Postexposure Prophylaxis to Prevent Hepatitis B Virus Infection. MMWR guidelines.https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5516a3.htm
5. Kofman AD et al. 2025 US Public Health Service Guidelines for the Management of Occupational Exposures to HIV and Recommendations for PEP. Infection Control & Hospital Epidemiology. 2025. DOI: 10.1017/ice.2025.10254 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12616222/