Những thông tin thú vị về HIV-2

Khi nói về HIV, hầu hết mọi người, kể cả trong cộng đồng y tế, họ đều mặc định nghĩ đến HIV-1: loại virus chiếm đến 95% ca nhiễm HIV toàn cầu, nguyên nhân gây đại dịch AIDS, loại mà mọi chiến dịch phòng chống đều hướng đến.

Nhưng có một loại thứ hai tồn tại song song từ trước khi HIV-1 được phát hiện: HIV-2.

HIV-2 ít phổ biến hơn, tiến triển chậm hơn, nhưng không phải vô hại và quan trọng là: thuốc điều trị không dùng chung hoàn toàn với HIV-1, trong khi xét nghiệm thông thường có thể bỏ sót nó. Đây là những lý do bạn cần biết loại virus này tồn tại.

1. HIV-2 là gì?

HIV-2 là một trong hai loại thuộc chi Lentivirus gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải (AIDS) ở người. Nó được phát hiện lần đầu năm 1986 tại Tây Phi, muộn hơn 3 năm so với HIV-1 bởi nhóm nghiên cứu Bồ Đào Nha tại Guinea-Bissau.

Về mặt di truyền, HIV-2 gần với SIV (virus suy giảm miễn dịch ở khỉ) hơn HIV-1, và được cho là lây sang người từ khỉ đầu đen mồ côi (sooty mangabey) ở Tây Phi một sự kiện độc lập với nguồn gốc của HIV-1.

HIV-2 có 9 nhánh di truyền (nhóm A đến I), nhưng chỉ nhóm A và B là lây lan đáng kể giữa người với người. Các nhóm còn lại được cho là từ nhiều lần lây chéo từ khỉ sang người riêng lẻ, không hình thành dịch.

2. HIV-2 lây nhiễm như thế nào và tỷ lệ lây ra sao?

HIV-2 lây qua cùng các con đường như HIV-1:

• Quan hệ tình dục không bảo vệ
• Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích
• Từ mẹ sang con (trong thai kỳ, khi sinh, hoặc qua sữa mẹ)
• Truyền máu hoặc cấy ghép nội tạng chưa được sàng lọc kỹ

Tuy nhiên, tỷ lệ lây nhiễm của HIV-2 thấp hơn HIV-1 đáng kể theo mọi con đường

Lý do HIV-2 lây ít hơn là vì tải lượng virus trong máu và dịch sinh dục thường thấp hơn nhiều so với HIV-1 ngay cả ở người chưa điều trị. Đây là đặc tính tự nhiên của virus, không phải do người bệnh "may mắn".

Tỷ lệ lây mẹ sang con của HIV-2 thấp đến mức một số nghiên cứu tại Tây Phi ghi nhận trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV-2 không điều trị vẫn âm tính đến 90% trường hợp.

3. HIV-2 có nguy hiểm không?

Có, nhưng theo cách khác với HIV-1.

HIV-2 tiến triển chậm hơn đáng kể. Trong khi HIV-1 không điều trị trung bình mất khoảng 8–10 năm để tiến đến AIDS, HIV-2 có thể mất 20–30 năm, hoặc một số người mang virus suốt đời mà không bao giờ đạt đến giai đoạn AIDS được gọi là long-term nonprogressors.

Điều này không có nghĩa là HIV-2 vô hại. Những người tiến triển bệnh vẫn phát triển:

• Suy giảm miễn dịch (CD4 giảm dần)
• Các bệnh nhiễm trùng cơ hội tương tự HIV-1: lao, viêm màng não Cryptococcus, PCP
• AIDS và tử vong nếu không điều trị

Ngoài ra, dù tải lượng virus thấp hơn, người nhiễm HIV-2 vẫn có thể lây cho người khác đặc biệt trong giai đoạn cuối bệnh khi tải lượng virus tăng cao.

Một điểm nguy hiểm khác ít được nhắc đến: vì HIV-2 tiến triển chậm và triệu chứng âm ỉ, nhiều người không biết mình nhiễm HIV-2 trong nhiều thập kỷ và vô tình lây cho người khác trong thời gian đó.

4. HIV-2 phân bố ở đâu và Việt Nam có không?

HIV-2 đặc hữu tại Tây Phi, đặc biệt Guinea-Bissau, Senegal, Gambia, Bờ Biển Ngà và Cape Verde. Ước tính có khoảng 1–2 triệu người nhiễm HIV-2 toàn cầu, so với hơn 38 triệu người nhiễm HIV-1.

Ngoài Tây Phi, HIV-2 lan rộng theo các tuyến di cư và thương mại lịch sử: Bồ Đào Nha, Pháp, Ấn Độ (đặc biệt bang Goa), và rải rác tại Anh, Mỹ, Brazil.

Tại Việt Nam, HIV-2 cực kỳ hiếm hầu hết ca nhiễm HIV tại Việt Nam là HIV-1. Tuy nhiên, với bối cảnh giao lưu quốc tế ngày càng tăng và cộng đồng người Việt có quan hệ với Tây Phi, không thể loại trừ hoàn toàn.

5. Xét nghiệm HIV-2 khác thế nào?

Tiêu chuẩn hiện nay là sử dụng xét nghiệm kết hợp Ag/Ab thế hệ thứ tư (4th gen) có khả năng phát hiện cả kháng thể HIV-1 lẫn HIV-2. Nếu kết quả dương tính, cần làm thêm xét nghiệm phân biệt HIV-1/HIV-2 để xác định chính xác loại virus.

Khi nào nên nghi ngờ HIV-2 và yêu cầu xét nghiệm phân biệt:

• Người có tiền sử sinh sống hoặc quan hệ tình dục tại Tây Phi
• Kết quả HIV dương tính nhưng tải lượng virus HIV-1 thấp bất thường hoặc không phát hiện được dù chưa điều trị
• Phản ứng điều trị ARV không như kỳ vọng

6. HIV-2 điều trị được không và khác HIV-1 thế nào?

Được, nhưng không phải bằng cùng một phác đồ.

Đây là điểm khác biệt quan trọng nhất giữa điều trị HIV-1 và HIV-2:

HIV-2 kháng tự nhiên với một số nhóm thuốc quan trọng:

• NNRTIs (không nucleoside reverse transcriptase inhibitors): HIV-2 kháng hoàn toàn với Efavirenz, Nevirapine, Rilpivirine , những thuốc rất phổ biến trong phác đồ điều trị HIV-1 tại Việt Nam. Dùng những thuốc này cho người nhiễm HIV-2 là vô hiệu.
• Enfuvirtide (T-20): Thuốc ức chế hòa màng, HIV-2 cũng kháng tự nhiên.

Nhóm thuốc hiệu quả với HIV-2:

• NRTIs (nucleoside analogs): Tenofovir, Lamivudine, Emtricitabine vẫn có tác dụng
• Integrase inhibitors (INSTIs): Dolutegravir, Bictegravir, Raltegravir được khuyến cáo là xương sống của phác đồ HIV-2
• Protease inhibitors (PIs): Lopinavir/ritonavir có tác dụng nhưng ít được ưu tiên hơn INSTIs

Phác đồ ưu tiên hiện tại theo hướng dẫn NIH 2024 cho HIV-2: TDF/3TC + Dolutegravir tương tự HIV-1 nhưng loại bỏ hoàn toàn NNRTIs.

Khi nào bắt đầu điều trị: Khuyến cáo điều trị ngay khi chẩn đoán bất kể CD4, tương tự HIV-1 — vì dù tiến triển chậm hơn, virus vẫn gây hại tích lũy theo thời gian và vẫn có nguy cơ lây cho người khác.

7. Đồng nhiễm HIV-1 và HIV-2 có thể xảy ra không?

Có. Một người có thể nhiễm cả HIV-1 và HIV-2 cùng lúc gọi là đồng nhiễm (dual infection). Trường hợp này hiếm gặp nhưng có thực, chủ yếu ghi nhận tại Tây Phi.

Đồng nhiễm không có nghĩa là bệnh nặng gấp đôi, nhưng tiên lượng thường xấu hơn nhiễm đơn thuần, và việc lựa chọn phác đồ điều trị cần đáp ứng đồng thời yêu cầu của cả hai loại virus phức tạp hơn.

Kết luận

HIV-2 không phải là vấn đề cấp bách tại Việt Nam như HIV-1, nhưng sự nhưng không thể loại trừ hoàn toàn khả năng có HIV-2 tại Việt Nam . Với người có yếu tố nguy cơ liên quan đến Tây Phi, hoặc với bác sĩ đang điều trị bệnh nhân HIV có phản ứng thuốc bất thường việc nghĩ đến HIV-2 có thể là sự khác biệt giữa điều trị đúng và điều trị sai trong nhiều năm.

Nguồn tham khảo

1. WHO. HIV-2. World Health Organization Fact Sheet. who.int. 2023.
2. NIH AIDSinfo. HIV-2 Infection — Adult and Adolescent Guidelines. clinicalinfo.hiv.gov. Updated 2024.
3. Gottlieb GS, Raugi DN, Smith RA. HIV-2 across the globe. Lancet HIV. 2018. DOI: 10.1016/S2352-3018(18)30239-4
4. UNAIDS. Global HIV & AIDS statistics — Fact Sheet. unaids.org. 2023.
5. Arien KK, Abrahamyan A, Gréco F, et al. Novel polytropic recombinant HIV-1 isolates and replicative fitness of HIV-2. Journal of Virology. 2005.
6. Ekouevi DK, Tchounga BK, Coffie PA, et al. Antiretroviral therapy response among HIV-2 infected patients: a systematic review. BMC Infectious Diseases. 2014. DOI: 10.1186/1471-2334-14-461